Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), İkinci Dünya Savaşı’nın yıkımından sonra, Avrupa ülkeleri arasında insan haklarını ve temel özgürlükleri korumak ve hukukun üstünlüğünü tesis etmek amacıyla tarihi bir öneme sahiptir. Sözleşme, bireylerin devletlere karşı haklarını uluslararası bir mahkeme aracılığıyla güvence altına alarak, Avrupa’da barış ve istikrarın korunmasında temel bir rol oynamıştır.
Sözleşmenin zamanla değişen koşullara ve artan iş yüküne uyum sağlaması için birtakım protokoller eklenmiş ve değiştirilmiştir. Bu değişikliklerin temel amacı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) etkinliğini artırmaktır.
- 11. Protokol: 1998’de yürürlüğe giren bu protokol, daha önce mevcut olan Avrupa İnsan Hakları Komisyonu ve Mahkeme’den oluşan ikili denetim yapısını sona erdirerek, yerini daimi ve tek bir mahkemeye bırakmıştır. Bu reform, başvuru sayısındaki artışa ve Avrupa Konseyi’nin genişlemesine bir yanıt niteliğindedir. Ayrıca, bu protokol ile Sözleşme’ye taraf her devlet için bireysel başvuru ve Mahkeme’nin yargı yetkisini kabul etmek zorunlu hale gelmiştir.
- 14. Protokol: 2010’da yürürlüğe giren bu protokol, Mahkeme’nin artan iş yükünü azaltmayı hedeflemiştir. Bu kapsamda, özellikle tekrarlayan başvurularla başa çıkmak için “tek hâkim” sistemini getirmiş ve iç hukuku tüketmesinden sonra yapılan başvurularda, başvuranın “önemli bir dezavantajdan muzdarip olmaması” durumunda başvurunun reddedilmesine olanak sağlayan yeni bir kabul edilebilirlik kriteri eklenmiştir.
- 15. Protokol: 2021’de yürürlüğe giren bu protokol, AİHM’e başvuru süresini iç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren altı aydan dört aya indirmiştir. Protokol ayrıca, AİHS’de güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin korunmasında asıl sorumluluğun devlete ait olduğunu vurgulamak amacıyla Sözleşmenin başlangıç kısmına yeni bir cümle eklemiştir. Son olarak, hakim adaylarının yaş sınırını da değiştirmiştir.
